Małopolski Przełom Wisły (MPW) łatwo odnajdziemy na mapie Polski - to najdalej wysunięty na wschód odcinek doliny Wisły, położony w środkowo-wschodniej Polsce, wzdłuż zachodniej krawędzi Wyżyny Lubelskiej, rozciągający się na 82-kilometrowym odcinku Zawichost-Puławy, na terenie województwa lubelskiego. MPW jest doliną o wydłużonym i wąskim kształcie, który nadała mu Wisła, przebijając się tutaj przez pas Wyżyn Polskich stosunkowo wąską doliną, której szerokość wynosi 1-3 km, a głębokość - mierzona wysokością zboczy wznoszących się nad poziom rzeki - do 90 m.

Wspaniałe, charakterystyczne bogactwo przyrody i krajobrazu, w połączeniu z bogatą historią, kulturą i tradycjami regionalnymi stanowi o dużej atrakcyjności turystycznej MPW, a dodatkowo - ze względu na dogodne położenie (120 km na południe od Warszawy) - stanowi częsty cel weekendowych wyjazdów turystów nie tylko z całej Polski, ale i coraz częściej z zagranicy. Oprawę turystycznych miejscowości okolicy MPW (Kazimierz Dolny nad Wisłą - perła polskiej architekury renesansowej; Janowiec nad Wisłą - ze wspaniałymi ruinami zamku na skarpie, wzniesionego przez Firlejów w XVI wieku; Puławy - z pałacem i zabudowaniami parkowymi ks.Czartoryskich; Nałęczów - perła wsród polskich uzdrowisk) stanowi wspaniała przyroda - zarówno ożywiona jak i nieożywiona, przejawiająca się w interesującej budowie geologicznej i urozmaiconej rzeźbie terenu. Ochronę tego bogactwa przyrodniczo-krajobrazowo-kulturowego pełnią tutaj dwa, obejmujące swoim zasięgiem MPW, parki krajobrazowe - Kazimierski Park Krajobrazowy oraz Wrzelowiecki Park Krajobrazowy.

To właśnie dolina Wisły pod Kazimierzem Dolnym należy do najpiękniejszych odcinków Małopolskiego Przełomu Wisły, gdzie na odcinku od Janowca do Parchatki przełom Wisły nabiera cech niemal kanionu - zbocza doliny są strome i wysokie, a dno jest wąskie, szerokości zaledwie około 1 km; przy czym prawe zbocze doliny jest wyższe (do 90 m), nadbudowane lessami, lewe - niższe (do 50 m), pozbawione lessu. Właśnie tutaj możemy zaobserwować jeden z klasycznych przykładów wpływu budowy geologicznej (charakteru skał) na rzeźbę terenu. Tam, gdzie znajdują się wychodne skał miękkich i mniej odpornych (charakterystyczne dla tego regionu kreda pisząca i margle Kotliny Chodelskiej) dolina rozszerza się, a w strefach, gdzie pojawiają się twardsze, bardziej odporne skały (również charakterystyczne dla tego regionu opoki kazimierskie i gezy z wkładami wapieni) dolina Wisły zwęża się.

Geneza Małopolskiego Przełomu Wisły:

Powstanie przełomowego odcinka Wisły na tym terenie nastąpiło pod koniec trzeciorzędu, w pliocenie, w wyniku ruchów dźwigających pas wyżyn i związanych z tym wzmożeniem erozyjnej działalności Wisły, stopniowo wcinającej się w podłoże. Ten typ przełomu nazywany jest przełomem antecedentnym. W plejstocenie, po okresie zlodowacenia południowo-polskiego, w trakcie którego nasunięcia odbywała się intensywna działalność wód pod lodem, nastąpił okres intensywnej erozji, a następnie akumulacji w interglacjale wielkim (mazowieckim). Dolina rzeki przebiegała wówczas w innym miejscu niż obecnie - 3-4 km na zachód od Janowca, Wojszyna i Nasiłowa oraz na wschód od Puław; była również o około 30-40 metrów głębiej wcięta niż dzisiejsza dolina na odcinku Podgórz-Parchatka. W okresie zlodowacenia środkowo-polskiego lodowiec wykorzystał przełomową dolinę rzeki, i sięgnał swym zasięgiem na południe, co najmniej aż po Sandomierz. Stąd też, wśród zwietrzałych skał podłoża charakterystycznych dla tego terenu (opoki z wkładami kredy) spotkać możemy tutaj również materiał pochodzenia skandynawskiego, przytransportowany przez lodowiec. Po wycofaniu się lodowca, Wisła, wcinając się w utwory pozostawione przez lądolód, wyżłobiła sobie nowy przełom na odcinku Podgórz-Parchatka, położony bardziej na wschód od poprzedniego. Ten typ przełomu nazywany jest przełomem epigenetycznym. Do powstania przełomu mogły się tutaj przyczynić wody wypływające spod czoła lodowca środkowopolskiego stadiału postmaksymalnego, którego wzgórza moreny czołowej zaznaczają się w okolicach Puław i Góry Puławskiej. Po wycofaniu się lądolodu Wisła, płynąc w kierunku przeciwnym, wykorzystała ten przełom, nie odgrzebując już starej doliny. W tym ujęciu przełom od Podgórza do Parchatki byłby przełomem odziedziczonym po rzece płynącej na południowy-zachód spod czoła lądolodu. Prawdopobnie nowa dolina o kierunku NE-SW założona została na poprzecznym uskoku przesuwczym powstałym na przełomie ery mezozoicznej i kenozoicznej (mastrychtu i paleocenu) w fazie laramijskiej.

Ostatnia dzika rzeka Europy:

Wisła jest bodaj ostatnią wielką rzeką Europy, która zachowuje swój dziki, roztokowy charakter. Koryto rzeki Małopolskiego Przełomu Wisły ma niewyrównany bieg i zmienną głębokość. Rzeka często zmienia nurt, przerzucając go raz pod lewy, raz pod prawy brzeg, co spowodowane jest nadmiarem niesionego materiału w stosunku do możliwości transportowych rzeki, mającym charakter antropogeniczny. Na reżim i wielkość przepływu Wisły w przełomowym jej odcinku ma głównie wpływ sytuacja w górnej części dorzecza. W korycie rzeki występują duże wahania przepływu, zarówno w ujęciu miesięcznym, sezonowym, jak i rocznym; przy czym wysokie przepływy notuje się od lutego do sierpnia, natomiast w ujęciu sezonowym najniższe przepływy notuje się w jesieni lub w zimie. Widoczne drobne elementy zabudowy hydrotechnicznej (tamy, opaski, groble - do których budowy wykorzystano wiklinę porastającą terasę zalewową oraz miejscowy kamień) mają na celu uformowanie i zawężenie koryta. Maria Kuncewiczowa, znana pisarka, która ostatnie lata swojego życia spędziła w Kazimierzu nad Wisłą tak pisała o Wiśle Małopolskiego Przełomu Wisły: "Wisła, widziana z lesistych brzegów naprzeciw zamku Janowieckiego, przypomina najpiękniejsze miejsca Loary, widziana zaś od strony Bochotnicy, wydaje się szeregiem jezior, poprzerastanych zielenią, błyszczących żaglami i skrzydłami rybitw. Przypomina Loarę i Ren, przypomina jeziora, a jednak nie przestaje być Wisłą, rzeką jedyną na świecie, pełną niespodzianek, zgrozy i słodyczy; rzeką, która na pewno nie znudzi cudzoziemca, a Polaka raduje serdeczną wymową."

Przyroda:

Dolina Wisły to przede wszystkim królestwo ptaków i ważny w skali europejskiej korytarz ekologiczny na trasie przelotów awifauny o kierunku południkowym. Położona na południowy-zachód od Męćmierza wyspa o nazwie "Krowia Wyspa" - to częściowy rezerwat faunistyczny, którego celem jest zachowanie stanowisk lęgowych wielu gatunków ptaków. Gnieżdżą się tutaj między innymi: ostrygojad (jedno z jego pierwszych śródlądowych stanowisk lęgowych znalezione przez ornitologów), sieweczka obrożna, sieweczka rzeczna, czajka, mewa białogłowa, mewa czarnogłowa, mewa pospolita, rybitwa zwyczajna, rybitwa białoczelna.

W sąsiedztwie doliny Wisły, wapienne i pokryte lessami zbocza o południowej wystawie porastają kserotermiczne murawy roślinności stepowej, z rzadkim omanem wąskolistnym. Wiosną szczególnie pięknie prezentują się tu chronione gatunki jak zawilec wielkokwiatowy, miłek wiosenny, orlik pospolity, powojnik prosty, pierwiosnka lekarska oraz wiśnia karłowata; należy wymienić tu również, znajdująca się pod ścisłą ochroną gatunkową stepową trawę - ostnicę włosowatą czy pachnącego wanilią wężymorda stepowego. Z występującymi tutaj murawami i zaroślami stepowymi wiąże się również występowanie ciekawych owadów, a zwłaszcza motyli. Miejsca te zostały objęte ochroną prawną w formie rezerwatu przyrody "Skarpa Dobrska", a dwa kolejne rezerwaty "Skarpa Wiślana" i "Sucha Dolinka" są na etapie planowania. Warte uwagi są również zbiorowiska leśne - grądy - porastające okoliczne wąwozy lessowe. Obok zawilców gajowych, przylaszczek czy miodunek spotkamy śnieżyczkę, przebiśnieg, wawrzynka wilczełyko, czy zapylanego przez ślimaki kopytnika zwyczajnego, o charakterystycznych w kształcie kopytka liściach. Latem szczególnie pięknie kwitnie tu lilia złotogłów, parzydło leśne i marzanka wonna.

Małopolski Przełom Wisły stanowi również niezwykłą atrakcję, jeśli chodzi o przyrodę nieożywioną, szczególnie jako atrakcja geologiczna. W zboczach przełomu, z biegiem Wisły odsłaniają się kolejne ogniwa okresu kredowego - kończącego erę mezozoiczną. To właśnie w Bochotnicy, w starym kamieniołomie eksploatowanym metodą komorową, znajduje się dobrze znane z literatury naukowej odsłonięcie granicy między erą mezozoiczną a kenozoiczną.

W kamieniołomach (Nasiłowie, Bochotnicy, Kazimierzu) odsłaniają się krzemionkowo-węglanowe skały wieku kredowego, typowe dla tego regionu, zwane opokami kazimierskimi. Zbudowane są one ze szczątków organizmów, które żyły w morzu kredowym zalewającym obszar Polski około 65 milionów lat temu. Stąd też, możemy tu zobaczyć wiele różnorodnych skamieniałości w postaci skorup, odcisków, odlewów: małży, ślimaków, belemnitów, amonitów czy ryb (np. zęby rekinów) i innych organizmów jakie żyły w morzu kredowym.

Godna polecenia jest tutaj stała ekspozycja w Muzeum Przyrodniczym (oddz. Muzeum Nadwiślańskiego) w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą pt."W przełomowej dolinie środkowej Wisły", która ukazuje w formie panoramy bogactwo przyrody Wisły na odcinku Małopolskiego Przełomu Wisły. Przyrodę "Kazimierskiego Parku Krajobrazowego" przybliża druga stała ekspozycja Muzeum Przyrodniczego pt."Kazimierski Park Krajobrazowy".

Powstanie charakterystycznych skał podłoża okolic MPW:

Około 70 milionów lat temu teren Polski zalewało morze kredowe, wówczas głębokie na ok. 1000 metrów. Opadające w tym czasie na dno zbiornika drobne płytki szkieletowe wiciowców, wapienne skorupki otwornic i płytki szkieletowe kokkolitów budują dzisiejsze margle w okolicy Męćmierza, które nie są jednolite - ich powstanie dokonało się w wyniku diagenezy - z tego względu wystepują tutaj jego twardsze i bardziej miękkie odmiany. Margle są miękkimi i mało odpornymi skałami, zawierającymi mniej niż 80% węglanu wapnia, kilkanaście procent krzemionki oraz kilka procent substancji ilastej.

Kiedy morze zaczęło stopniowo ustępować z terenu Polski, w tutejszym regionie nastąpiło jego spłycenie do kilkuset metrów, co wraz ze stałymi warunkami zasolenia i temperatury w morzu, sprzyjało rozwojowi organizmów roślinnych i zwierzęcych (małży, ramienionogów, głowonogów, gąbek, drzew, morskich gadów, ryb). Napływ większych ilości krzemionki z lądu spowodował bujny rozwój gąbek krzemionkowych tworzących na dnie zbiornika liczne kolonie. To właśnie krzemionkowe igły gąbek po scementowaniu z resztkami węglanowych skorupek otwornic, stanowiły główny budulec miejscowych skał odsłaniających się w kamieniołomach - opok kazimierskich - skały młodszej niż margle w Męćmierzu. Poza tym w opokach występują liczne dobrze zachowane ramienionogi, małże, ślimaki, amonity (Hoploscaphites constrictus, Baculites sp.), łodziki (Eutrephoceras dekayi, Cymatoceras patens) oraz belemnity (Belemnella kazimiroviensis). Do rzadkich znalezisk należą zęby dużych (ok. 1 m długości) drapieżnych gadów - mozazaurów. Opoka to dość twarda, porowata skała o barwie białej, szarobiałej lub żółtobiałej, od wieków wykorzystywana jako miejscowy materiał budulcowy. Między innymi z niej zostały wzniesione znajdujące się w regionie: baszta, zamki, kościoły, kamieniczki, a same kamieniołomy na stałe wpisały się w regionalny krajobraz.

Z końcem ery mezozoicznej, około 65 milionów lat temu, kiedy, na skutek ruchów górotwórczych, nastąpiło poważne spłycenie zbiornika i morze zaczęło ustępować z niecki lubelskiej, nastąpiło przejściowe zahamowanie procesów sedymentacji powodując powstanie w stropie opoki tak zwanego twardego dna, zbudowanego prawie z czystego wapienia, a powstałego w wyniku wytrącania węglanu wapnia przez silne prądy morskie rozmywające dno zbiornika. Twarde dno stanowi warstwę ok. 50-60 cm miąższości, przy czym jego powierzchnia jest nierówna, bowiem została w trzeciorzędzie nadżarta w wyniku procesów podmorskiego wietrzenia chemicznego oraz przez organizmy drążące. Nadżarcie sięga czasem poziomu opoki, a zagłębienia i kanały wypełnione są materiałem z nadległej, około 0,5 metrowej warstwy zielonkawego, drobnoziarnistego piaskowca kwarcowo-glaukonitowego, zawierającego konkrecje fosforytowe (powstałe w wyniku wypełnienia wolnych przestrzeni po wymarłych organizmach, stąd tkwiąca w tej warstwie duza ilość skamieniałości organizmów zwierzęcych, zarówno kredowych (belemnity, zęby rekinów), jak i trzeciorzędowych). W przeciwieństwie do opoki, w warstwie fosforytowej i w nadległej gezie udział materiału detrytycznego (osad powstały z nagromadzenia okruchów skał) jest dominujący. W skałach podłoża trzeciorzędowego (ery kenozoicznej) można zauważyć szaro-zielonkawą gezę - piaskowiec glaukonitowy (stosunkowo lekka, o dużej porowatości skała, bardziej krucha od opoki), z dużą ilością zielonkawych ziarenek glaukonitu, rozdzielająca twarde wapienie. Gezy charakteryzują nieliczne i na ogół źle zachowane małże, ślimaki i jeżowce najniższego paleocenu. Razem z wapieniami, gezy tworzą serię siwaka - żółtej, bardziej kruchej, gezy przedzielonej rytmicznie warstwami twardego wapienia - którego miąższość dochodzi miejscami do 40 metrów.

Próbę rekonstrukcji życia w morzu kredowym, jakie istniało tutaj przed 65 mln laty ukazuje godna polecenia stała ekspozycja Muzeum Przyrodniczego (oddz. Muzeum Nadwiślańskiego) w Kazimierzu Dolnym pt."Tajemnice wymarłego świata". Eksponowana tutaj kolekcja skamieniałości górnokredowych uważana jest za największą w Polsce.

Nie sposób nie wspomnieć tutaj o równie charakterystycznej dla okolic Małopolskiego Przełomu Wisły - osadowej skale lessowej- znajdującej się w obrębie zachodniej części Płaskowyżu Nałęczowskiego. Lessy są skałami pylastymi, porowatymi, które ze względu na podatność na procesy spłukiwania i erozji, odpowiedzialne są za pocięcie tego regionu labiryntem wąwozów (najbardziej znane to Norowy Dół, Korzeniowy Dół, Wąwóz Małachowskiego). Gęstość wąwozów na tym obszarze jest najwyższa w Europie(!). Dzięki ogromnej podatności lessów na erozje, tutejszy krajobraz ulega ciągłym przekształceniom. Less składa się głównie z ziaren kwarcu, stąd w składzie chemicznym dominuje krzemionka, której udział w lessach z ostatniego zlodowacenia dochodzi do ponad 80%. Zawartość tlenków glinu, żelaza, wapnia i potasu wynosi zaledwie kilka procent, natomiast stosunkowo duży jest udział węglanu wapnia, któremu less zawdzięcza zdolność do tworzenia pionowych ścian. W pokrywach lessowych można spotkać wytrącenia węglanu wapnia - tak zwane kukiełki lessowe.

Genezę powstania wąwozów lessowych w okolicy Kazimierza Dolnego prezentuje również stała ekspozycja Muzeum Przyrodniczego (oddz. Muzeum Nadwiślańskiego) w Kazimierzu Dolnym pt. "W krainie wąwozów".

Glina zwałowa, barwy brunatnej - to równie charakterystyczny twór regionu MPW, będący skałą osadową powstałą po wytopieniu się lodowca. Swoją barwę zawdzięcza głównie tlenkom glinu i żelaza, które to stanowią spoiwo poszczególnych ziaren. Skała jest dość twarda i spoista, charakteryzuje się złym wysortowaniem. Stąd też można w niej spotkać przemieszany materiał ilasty, pylasty oraz piasek, żwir i grubszy materiał w postaci otoczaków krystalicznych skał północnych. Prawdopodobnie glina zwałowa została zakumulowana w czasie zlodowacenia przedostatniego, środkowopolskiego, które jako ostatnie objęło swym zasięgiem ten obszar. Lądolód wycofując się na północ pozostawił na wschód od Puław oraz w okolicy Góry Puławskiej ciągi wzgórz morenowych.

Krajobraz kulturowy regionu:

Niepowtarzalne walory przyrodnicze, kulturalne i krajobrazowe okolic Kazimierza, Janowca, Puław i Nałęczowa, którego integralną część stanowi Kazimierski Park Krajobrazowy były znane i doceniane od wielu lat.

Kazimierz Dolny, który swoimi korzeniami sięga jeszcze XII wieku, stanowi unikatowy przykład krajobrazu kulturowego harmonijnego dzięki wyjątkowemu zintegrowaniu architektury z bujną roślinnością otuliny krajobrazowej zabytkowego miasta. Niepowtarzalna atmosfera miasta i nastrój zamknięte są tu nie tylko w rynku i podcieniach przyrynkowych kamienic lecz także w malowniczych uliczkach łączących się z wąwozami czy bulwarami otwierającymi się szeroko na panoramę doliny Wisły nierozłącznie związanej z lubelskim Powiślem, w monumentalnych gmachach renesansowych świątyń, spichlerzach, białych domach ze sklepionymi lub drewnianymi podcieniami, spadzistymi dachami pokrytymi gontem w zakamarkach których gnieżdzą się jaskółki, wreszcie w majestatycznych murach zamku i Górze Trzech Krzyży, górującej nad miastem. Jeszcze na długo przed nadaniem Kazimierzowi statutu miasta zabytkowego, miasto to ukochali sobie artyści. Nie mówiąc o niezliczonej ilości artystów okresu międzywojennego oraz powojennego, w okolicy MPW tworzyli np. Z.Vogel (1792), J.P.Norblin (1803), W.Gerson (1853), K.Stronczyński (1855), J.Brandt (1875), M.E.Andriolli (1888).

Z Kazimierza można dostać się na przeciwległy brzeg Wisły przeprawą promową do Janowca nad Wisłą, gdzie na skarpie wiślanej, w formie trwałej ruiny, znajduje się renesansowy zamek wybudowany w I połowie XVI wieku przez Firlejów herbu Lewart. Z jego murów rozciąga się rozległy widok na dolinę Wisły, który opisała na początku XIX wieku Klementyna z Tańskich Hoffmanowa w "Dzienniku Franciszki Krasińskiej": "Daleko mi weselej w Janowcu: prześliczne miejsce, zamek wspaniały na górze nad Wisłą, starożytny,bo jeszcze po Firlejach; widok stąd na Kaźmierz, na Puławy ks.Czartoryskich bardzo przyjemny; sal i pokojów bez końca, malowania i sprzęty przepyszne". Rzeczywiście zamek był malowniczy i dosyć duży, według krążących legend w czasach świetności miał 7 ogromnych sal balowych i 98 komnat. Niewiele później, w połowie XIX wieku zamek popadł w ruinę. Od początku lat 90.tych ubiegłego wieku w zamku wykonywane są prace konserwatorskie i chociaż został on tylko częściowo odbudowany, bez najmniejszego trudu można w nim dostrzec jego potęgę i piękno z czasów świetności. W I połowie XX wieku skarpę zamkową porastała duża winnica zamkowa, pozostałości której można znaleźć do dziś. Stowarzyszenie Winiarzy Małopolskiego Przełomu Wisły, wraz z Muzeum Zamek Janowiec podjęło się realizacji projektu pt."Winnica Zamek Janowiec", którego celem jest odtworzenie upraw winorośli na skarpie zamkowej.

O projekcie odnowy winnicy zamkowej w Janowcu nad Wisłą pisze Filip Jaroszyński w artykule pt."Winnica Zamek Janowiec" (Notatnik Janowiecki, nr 15/2008, str.233-238), natomiast o tradycjach winiarskich regionu pisze Wojciech Włodarczyk w artykule pt."Janowiec i winnice Środkowej Wisły" (Notatnik Janowiecki, nr 15/2008, str.31-53).

Puławy - niegdyś za panowania Czartoryskich prężny ośrodek kulturalny; dziś pełni głównie rolę ośrodka naukowo-przemysłowego. Atrakcją turystyczną Puław jest położony przy skarpie wiślanej Pałac Czartoryskich z przylegającym do niego parkiem w stylu angielskim (niestety w dużej części zniszczonym w czasie burzy w dniu 4 sierpnia 2001 roku) wraz z licznymi zabudowaniami parkowymi (Świątynia Sybilli - pierwsze muzeum w Polsce założone w 1801 r., Pałac Marynki - wybudowany dla córki Czartoryskich, Domek Gotycki - służący niegdyś jako galeria sztuki, kościół Wniebowzięcia NMP - stanowiący niegdyś Kaplicę Pałacową, a dziś kościoł parafialny).

Nieco oddalony na wschód od doliny Wisły Nałęczów słynie przede wszystkim ze swojego uzdrowiskowego mikroklimatu i wód leczniczych, sprzyjających leczeniu przede wszystkim chorób układu krwionośnego. To właśnie tutaj znajduje się słynne uzdrowisko Nałęczów. To stąd wywodzi się znana woda mineralna "Nałęczowianka". Samo miasto jest jak ogród, z tonącymi w zieleni willami z przełomu XIX i XX wieku.

W atmosferę regionu MPW na dobre wpisały się już coroczne imprezy kulturalne rangi krajowej i międzynarodowej, a wśród nich:

Kazimierz Dolny nad Wisłą: Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych, Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej, Festiwal Organowy, Festiwal Filmu i Sztuki "Dwa brzegi", Noc Muzeów, Konkurs Domowych Win i Nalewek oraz niezliczone wystawy malarskie.

Janowiec nad Wisłą: Koncerty Organowe, Koncert Muzyki Klasycznej, Majówka Artystyczna, Festiwal Filmu i Sztuki "Dwa brzegi", Janowieckie Spotkania Historyczne, Noc Muzeów. Kolejna coroczna impreza, która została zainicjowana w 2009 roku to Święto Wina Janowiec.

Puławy: Ogólnopolskie Puławskie Spotkania Lalkarzy, Międzynarodowe Warsztawy Jazzowe, Międzynarodowy Plener Malarski, Ogólnopolski Konkurs Tanców Polskich "O Pierścień Izabeli".

Nałęczów: Lato z Filharmonią - cykl koncertów symfonicznych, Nałęczowskie Divertimento - festiwal form kameralnych i solistycznych promujący sztukę współczesną, Nałęczowski Festiwal Tańca.